AI w lotnictwie: samoloty bez pilotów i mniej kontrolerów ruchu
AI w lotnictwie rozwija się błyskawicznie: system SMART w FAA, autonomiczny lot Joby przez USA i drony. Eksperci pytają, czy tej technologii można zaufać.

Źródło zdjęcia: WIRED
27 września amerykański sekretarz transportu Sean Duffy opublikował w serwisie X nagranie podpisane hasłem „GAME CHANGER”. Przedstawiał w nim SMART, nowe narzędzie do zarządzania ruchem lotniczym oparte na sztucznej inteligencji. Według niego miało ono oszczędzać pasażerom czas, ograniczać opóźnienia i poprawiać komfort podróży. Jak opisuje magazyn Wired, wpis wrócił do obiegu jako nerwowy żart, gdy w piątek 13. Federalna Administracja Lotnictwa (FAA) wstrzymała loty w całym kraju. Decyzja natychmiast rozregulowała rozkłady linii lotniczych na całym świecie.
Administracja szybko ogłosiła, że nie ma dowodów na cyberatak ani oznak, by SMART miał związek z awarią łączności, która doprowadziła do wstrzymania lotów. Zapytany w piątek wieczorem, czy może definitywnie wykluczyć awarię systemu AI, sekretarz bezpieczeństwa krajowego Markwayne Mullin odpowiedział jedynie: „W tej chwili nic nie jest pewne”.
Kluczowe informacje
- FAA wdrożyła SMART, system AI do zarządzania przestrzenią powietrzną, przygotowany przez bostońską firmę Air Space Intelligence. Zdaniem rządu ma on wspierać kontrolerów, a nie ich zastępować.
- Cessna Caravan obsługiwana przez Joby Aviation przeleciała 3200 mil (około 5150 km) przez całe Stany Zjednoczone. Nikt w tym czasie nie dotknął sterów, choć na pokładzie był pilot bezpieczeństwa.
- Prawie dwudziestu demokratycznych kongresmenów miało poprosić Government Accountability Office o przegląd programu SMART. Obawiają się, że system może „halucynować informacje krytyczne dla bezpieczeństwa”.
- FAA obniżyła docelową liczbę kontrolerów ruchu lotniczego z 14 633 (cel na 2024 rok) do 12 563. Jako uzasadnienie podała „nowoczesne modele kadrowe i narzędzia do planowania grafików”.
- W Europie EASA odłożyła plan lotów z jednym pilotem w kokpicie po stanowczym sprzeciwie związków zawodowych pilotów.
Lot przez kontynent bez ręki na sterach
SMART to według Wired zaledwie wierzchołek góry lodowej. Pewnego spokojnego wrześniowego poranka z lotniska Buchanan Field w Concord w Kalifornii wystartowała jednosilnikowa Cessna Caravan z napędem turbośmigłowym. Poleciała na południe do Phoenix, potem skręciła na wschód do Fort Worth, wylądowała w bazie sił powietrznych Shaw w Karolinie Południowej, a podróż zakończyła na Dare County Regional Airport u wybrzeży Karoliny Północnej. Po drodze maszyna przelatywała przez zatłoczoną przestrzeń powietrzną i omijała burze.
Nie byłoby w tym nic niezwykłego, gdyby nie jeden fakt: przez cały lot żaden człowiek nie dotknął sterów. Joby Aviation, która przeprowadziła projekt, zapewnia, że pilot bezpieczeństwa przez cały czas był na pokładzie, ale ani razu nie musiał interweniować.
Branża lotnicza od dawna jest technologicznie konserwatywna i ma ku temu dobre powody. Gdy w grę wchodzi ludzkie życie, lepiej postawić na rozwiązania sprawdzone i nieco przestarzałe niż na najnowsze i nieprzewidywalne. AI wkracza jednak do lotnictwa w bezprecedensowym tempie. Jej efekty są na razie mało widoczne, ale nadchodzące zmiany mogą przebudować ekonomię podróży lotniczych i sposób, w jaki ludzie oraz towary przemieszczają się w powietrzu.
Czy tej technologii można zaufać? Niedawno emerytowany pracownik FAA nie ma złudzeń:
„Wprowadzamy całą tę nową technologię, żeby usprawnić system, a skończy się to katastrofą. To dosłownie puszka Pandory, której otwarcia będziemy żałować”.
Od NextGen do dronów pod domem
Zwrot lotnictwa ku AI zaczął się na początku XXI wieku. Postęp w bateriach i mikroelektronice sprawił wtedy, że drony stały się znacznie wydajniejsze i tańsze. Urzędnicy uznali, że roboty i ludzie będą w końcu musieli dzielić przestrzeń powietrzną, a to wymaga nowej infrastruktury. Niemal wszystkie samoloty miały wówczas ludzkich pilotów i drony nie miały jak unikać ani ich, ani siebie nawzajem.
W 2007 roku rząd federalny uruchomił program Next Generation Air Transportation System (NextGen), który zapowiadał szerokie zmiany w systemie transportu lotniczego na kolejne dekady. Jeden z wymogów zakładał, że do 2020 roku samoloty w USA będą wyposażone w ADS-B. System ten stale nadaje sygnały radiowe informujące otoczenie o położeniu maszyny i kierunku lotu.
Gdy powstała mapa drogowa nieba przyjaznego robotom, plany dostaw dronami zaczęli snuć tacy giganci jak Amazon i Walmart. W 2014 roku Google zaprezentował Project Wing. Do 2018 roku jego drony dostarczały jedzenie, kawę i leki do 164 domów w okolicach Canberry w Australii, a rok później program pilotażowy objął Christiansburg w Wirginii. Koszty były wysokie, a obsługa powolna, ale celem nie był rentowny biznes. Chodziło o zdobycie doświadczenia operacyjnego.
Mniej więcej w tym samym czasie startupy zajęły się elektrycznymi pionowzlotami, czyli eVTOL-ami, nazywanymi też elektrycznymi taksówkami powietrznymi. To w gruncie rzeczy powiększone drony (na razie z miejscem dla pilota), które mają przewozić kilka osób na krótkich dystansach. W 2022 roku rozwijano 600 różnych modeli. Joby była w czołówce: w 2020 roku pokazała projekt modelu S4, który ma zabierać pilota i czterech pasażerów na odległość co najmniej 100 mil (około 160 km) z prędkością do 200 mil na godzinę (około 320 km/h). Dziewiczy lot S4 odbył się w ubiegłym roku.
Komercyjny start wydawał się kwestią chwili, ale terminy wciąż się przesuwały. Okazało się, że skonstruowanie autonomicznego latającego robota to tylko część problemu. Trzeba też zaprojektować przestrzeń powietrzną, w której będzie mógł działać, wyszkolić ludzi do pilotowania lub nadzoru i stworzyć model ekonomiczny, który pozwoli na nim zarabiać. „To bardzo ważny, bezpieczny i ostrożny taniec” – mówi Greg Bowles, dyrektor ds. polityki w Joby Aviation.
Tempo Doliny Krzemowej kontra lotnicze normy
Szybkość Doliny Krzemowej od dawna kłóci się z lotniczymi standardami. „Regulacje lotnicze są konserwatywne i stawiają na niezawodność, bo konsekwencje awarii są poważne” – tłumaczy Mary Schiavo, prawniczka specjalizująca się w lotnictwie i była inspektor generalna Departamentu Transportu. Jak dodaje, normy certyfikacji i zdatności do lotu wymagają dowodów i wykazanego bezpieczeństwa, co zwykle oznacza zmiany stopniowe, a nie radykalne.
W Europie AI napotkała opór innego rodzaju. W 2017 roku producenci samolotów Airbus i Dassault zwrócili się do EASA, unijnego odpowiednika FAA, by rozważyła loty samolotów pasażerskich z jednym pilotem w kokpicie. W wizji Airbusa systemy automatyczne przejęłyby obowiązki drugiego pilota, a w razie potrzeby nawet całe sterowanie. Pomysł przeraził pilotów. European Cockpit Association, związek pilotów linii lotniczych, ostro zaprotestował. W korespondencji z autorem tekstu w Wired związek wyjaśnił, że taki krok „usunąłby z kokpitu niezależnego profesjonalistę ds. bezpieczeństwa i dał przewoźnikom większy wpływ na decyzje dotyczące bezpieczeństwa, które w przeciwnym razie podejmowałby pilot”. W ubiegłym roku EASA odłożyła ten plan.
Mimo to AI posuwała się naprzód. W 2023 roku FAA zaczęła wydawać zwolnienia pozwalające na loty dronów dostawczych poza zasięgiem wzroku operatorów, a do końca tego roku może ten przepis utrwalić. W sierpniu Amazon ogłosił, że do końca roku rozszerzy dostawy dronami na 500 lokalizacji w całym kraju. Walmart planuje dostawy z 270 sklepów do końca 2027 roku. „Za pięć do dziesięciu lat to będzie absolutnie wszechobecne” – przewiduje Anthony Vittone, dyrektor operacyjny firmy DroneUp. „Ludzie będą mówić: nie wiem, jak bez tego żyłem”.
Joby również posuwa się naprzód, choć wolniej. W kwietniu firma przeprowadziła pierwszy w historii lot eVTOL z punktu do punktu w Nowym Jorku: z lotniska JFK do trzech heliportów na Manhattanie. Podobne loty odbyły się w Kalifornii i Teksasie. Wszystkie realizowano w ramach eVTOL Integration Pilot Program (eIPP), federalnej inicjatywy uruchomionej w marcu przez administrację Trumpa. Według Bowlesa to dopiero „czoło” wdrożenia S4. W kolejnych etapach przewidziano loty z pasażerami niepłacącymi, potem z płacącymi, a na końcu regularne przewozy z punktu A do B.
Początkowo maszynami będą sterować ludzie. Opłacanie pilota, który wozi garstkę pasażerów, jest jednak bardzo drogie, więc model ma sens ekonomiczny tylko wtedy, gdy samoloty będą latać same. W powietrzu nieoczekiwana awaria układu sterowania jest nie tylko niebezpieczna, ale najpewniej śmiertelna.
SMART pod lupą: wsparcie czy pretekst do cięć?
Dlatego AI trafi do lotnictwa pasażerskiego najpierw od strony mniej efektownej, czyli za kulisami. Palantir, Jeppesen i Thales już sprzedają oprogramowanie z AI, które pomaga regulatorom, przewoźnikom i dyspozytorom analizować ogromne ilości danych, wykrywać ryzyka oraz planować grafiki samolotów i załóg.
SMART, czyli „Strategic Management of Airspace, Routes and Trajectories”, ma według FAA „fundamentalnie zmienić sposób zarządzania przestrzenią powietrzną”. Zadaniem systemu jest przewidywanie problemów z harmonogramem, zanim się pojawią. „Połączenie SMART z trwającą modernizacją sprzętu daje nam narzędzia do ograniczenia opóźnień, optymalizacji ruchu i utrzymania przepustowości przestrzeni powietrznej w całym kraju, przy zachowaniu naszego złotego standardu bezpieczeństwa” – zapewnił szef FAA Bryan Bedford.
System ma pomagać kontrolerom w podejmowaniu decyzji, a nie decydować za nich. Co jednak, jeśli program wprowadzi do systemu bezsensowne dane? Czy ludzie zdążą wychwycić błąd? Cytowany wcześniej były pracownik FAA, który zastrzegł anonimowość, mówi wprost: „To efekt Trump/DOGE/Musk. Przepychają całą tę nową technologię bez żadnego zrozumienia złożoności krajowego systemu przestrzeni powietrznej”.
Obawy podzielają politycy. 13 października prawie dwudziestu demokratycznych kongresmenów miało wysłać list do Government Accountability Office z prośbą o przegląd programu. Wskazali w nim ryzyko, że SMART może „halucynować informacje krytyczne dla bezpieczeństwa”.
Otwarte pozostaje też pytanie o kadry. FAA liczy, że technologia złagodzi chroniczny niedobór kontrolerów, bo będzie wymagać mniej pracowników. W innych branżach obiecane przez AI oszczędności na razie jednak się nie zmaterializowały. Nawet jeśli oprogramowanie nie zastąpi ludzi bezpośrednio, wzrost wydajności może posłużyć jako uzasadnienie redukcji zatrudnienia. W maju FAA obniżyła docelową liczbę aktywnych kontrolerów z 14 633 do 12 563.
Nie wszyscy są sceptyczni. „Uważam, że program SMART to istotne usprawnienie” – mówi Mary Schiavo. „Nikt nie chce obecnej sytuacji w lotnictwie, w której mamy kolizje w powietrzu, nieuprawnione wtargnięcia na pas startowy, niezliczone sytuacje bliskie wypadku, opóźnienia, uziemienia, utratę separacji oraz długie oczekiwanie na kołowanie czy zezwolenia”.
Co to oznacza dla Polski
SMART to narzędzie amerykańskiej FAA i działa w przestrzeni powietrznej USA. Dla polskich pasażerów ważniejszy jest wątek europejski. EASA jest regulatorem całej Unii Europejskiej, więc jej decyzje obowiązują także w Polsce. Odłożenie planu lotów z jednym pilotem oznacza, że w kokpitach samolotów pasażerskich w UE nadal będzie dwóch pilotów. Historia piątkowego wstrzymania lotów w USA pokazuje też, że awarie w amerykańskim systemie kontroli ruchu mogą odbić się na rozkładach przewoźników na całym świecie.
Lotnictwo stoi przed przełomem: od autonomicznych lotów przez kontynent po AI w zarządzaniu ruchem. Spór o to, czy technologia, która potrafi się mylić, powinna wspierać lub zastępować ludzi tam, gdzie błąd kosztuje życie, dopiero się zaczyna.
Źródła
Podobne publikacje

Helen Toner z byłego zarządu OpenAI: szefom firm AI nie można ufać
Helen Toner, była członkini zarządu OpenAI, ostrzega, że bezpieczeństwo AI nie może zależeć od zaufania do jednej osoby. Mówi też o pieniądzach w polityce.

Scott Wiener, następca Pelosi, chce ostrej regulacji AI w Kongresie
Scott Wiener, autor SB 1047, zastąpi Nancy Pelosi w Kongresie. Chce federalnego regulatora AI, wyłącznika awaryjnego i ostrzega przed utratą kontroli nad AI.

AI nie zastępuje SRE, ale osłabia ich kompetencje
Badania z medycyny i lotnictwa pokazują, że AI przejmując rutynowe zadania SRE, może powodować deskilling i zjawisko never-skillingu wśród inżynierów.