Gawkowski napisał książkę o AI. Krytyka za pominięcie roli nauki
Książka Krzysztofa Gawkowskiego o AI budzi kontrowersje. Minister twierdzi, że AI nie wzięła się z nauki. Przypominamy Turinga, Dartmouth, polskich logików i Lema.

Źródło zdjęcia: Spider's Web
Krzysztof Gawkowski, wicepremier i minister cyfryzacji, wydał książkę „Niewidzialna rewolucja. Jak AI przejmuje świat”. Publikacja ukazała się 12 listopada 2026 r. nakładem wydawnictwa Helion i niemal od razu wywołała w sieci dyskusję. Jak opisuje Spider's Web w tekście Bogdana Stecha, internauci najpierw spierali się o to, czy wstęp nie został wygenerowany przez sztuczną inteligencję. Ostrzejszą krytykę wywołał jednak fragment, w którym autor przedstawia genezę AI.
Książka analizuje wpływ sztucznej inteligencji na gospodarkę, społeczeństwo, cyberbezpieczeństwo oraz codzienne funkcjonowanie państwa. Udostępniony za darmo fragment pokazuje, że kontrowersje dotyczą nie tylko stylu, ale też faktów historycznych.
Najważniejsze informacje
- Książka Krzysztofa Gawkowskiego ukazała się 12 listopada 2026 r. w wydawnictwie Helion.
- Krytykę wywołało zdanie, że sztuczna inteligencja „nie wzięła się z rozważań naukowców” i nie wymyślił jej „żaden XX-wieczny twórca science fiction”.
- Autor tekstu w Spider's Web przypomina, że AI wyrosła bezpośrednio z matematyki, logiki i badań naukowych, m.in. z dorobku Szkoły Lwowsko-Warszawskiej, prac Alana Turinga i konferencji w Dartmouth z 1956 r.
- Pisarze science fiction, w tym Karel Čapek, Isaac Asimov i Stanisław Lem, według krytyka realnie inspirowali pionierów informatyki.
- Publicysta przyznaje ministrowi rację w warstwie kulturowo-antropologicznej: marzenie o stworzeniu sztucznego bytu jest znacznie starsze niż XX wiek.
Fragment, który rozpalił dyskusję
Na problematyczny akapit zwrócił uwagę programista Christopher Keruac. W serwisie X napisał:
Wszyscy dyskutują, czy wstęp do książki Krzysztofa Gawkowskiego pisało AI. A tymczasem prawdziwe złoto kryje się w dalszych stronach darmowego fragmentu. Serio, to napisał wicepremier i minister cyfryzacji.
Chodzi o początek rozdziału „Odwieczne marzenie o stworzeniu”. Minister pisze w nim:
Sztuczna inteligencja nie wzięła się z rozważań naukowców, nie wymyślił jej też żaden XX-wieczny twórca science fiction. Ludzkość nie żyła od początku w przekonaniu, że coś takiego jak sztuczna inteligencja jest możliwe. Nawet nie mogliśmy się czegoś podobnego domyślać. Jednak ta koncepcja towarzyszyła nam już wcześniej. Mieliśmy pewne obsesje, pragnęliśmy stworzyć coś, co będzie naszym odbiciem, lepszym człowiekiem, na pewno trwalszym, a może nawet nie-skończonym. Chcieliśmy mieć coś, co nas będzie przewyższało, ale co zarazem da nam nadzieję, że będziemy żyli dłużej, że osiągniemy nie-śmiertelność. Ponieważ wynikało to z chęci rozwoju, był to projekt nie tyle technologiczny, ile raczej „duchowy”.
Zdaniem autora Spider's Web minister „naciągnął fakty pod tezę”. Takie ujęcie musi budzić sprzeciw u każdego, kto interesuje się nauką i historią sztucznej inteligencji. Stwierdzenie, że AI „nie wzięła się z rozważań naukowców”, publicysta określa jako historycznie nieścisłe, „delikatnie mówiąc”.
Nauka u źródeł sztucznej inteligencji
Według krytyka współczesna sztuczna inteligencja jest bezpośrednim rezultatem pracy naukowców. Wyrosła z rozważań naukowych, matematycznych i logicznych.
Dziedzina AI ma konkretną datę narodzin: konferencję w Dartmouth w 1956 r. Zorganizowali ją naukowcy i matematycy, w tym John McCarthy, Marvin Minsky, Nathaniel Rochester i Claude Shannon. Nazwę artificial intelligence zaproponował McCarthy, amerykański matematyk i informatyk, jeden z organizatorów wydarzenia. We wniosku o zorganizowanie warsztatów, przygotowanym w 1955 r., znalazło się założenie, że każdy aspekt uczenia się i każdą inną cechę inteligencji można opisać na tyle dokładnie, by maszyna mogła je symulować.
Naukowcy poważnie rozważali możliwość budowy inteligentnych maszyn jeszcze przed powstaniem formalnej dziedziny. Bezpośrednim impulsem były prace nad logiką formalną i obliczalnością. Tekst przywołuje kilka kamieni milowych:
- 1943 r. – neurofizjolog Warren McCulloch i logik Walter Pitts stworzyli pierwszy matematyczny model sztucznego neuronu.
- 1950 r. – Alan Turing opublikował artykuł Computing Machinery and Intelligence z pytaniem: „Czy maszyny potrafią myśleć?”. Zaproponował w nim eksperyment myślowy znany dziś jako test Turinga. Sprawdza on, czy człowiek rozmawiający z maszyną, nie wiedząc, kim jest jego rozmówca, potrafi odróżnić komputer od drugiego człowieka.
- 1955–1956 – wniosek McCarthy'ego i konferencja w Dartmouth, która formalnie powołała do życia dyscyplinę.
Publicysta dopuszcza, że ministrowi chodziło o pragnienie tworzenia, obecne u człowieka od wynalezienia pierwszych narzędzi. Uważa jednak, że odbieranie zasług nauce i naukowcom jest w tym kontekście „nie na miejscu”.
Polski wkład, o którym zapomniano
Krytyka zyskuje dodatkową wymowę, gdy przypomnieć polski dorobek, który według Spider's Web położył fundamenty pod rozwój AI. Wśród przedstawicieli Szkoły Lwowsko-Warszawskiej autor wymienia:
- Jana Łukasiewicza – za prace z logiki wielowartościowej,
- Alfreda Tarskiego – za dokonania w dziedzinie semantyki.
Ich osiągnięcia dostarczyły aparatu potrzebnego do projektowania języków programowania i wczesnych systemów sztucznej inteligencji. Tym bardziej zaskakuje, że polski minister cyfryzacji pomija rolę naukowców w historii AI.
Drugi polski trop prowadzi do literatury, czyli do Stanisława Lema i jego zbioru esejów Summa technologiae z 1964 r.
Science fiction jako inspiracja dla inżynierów
Równie wątpliwe jest według autora drugie twierdzenie z książki: że sztucznej inteligencji „nie wymyślił też żaden XX-wieczny twórca science fiction”. Pisarze gatunku nie tylko opisywali inteligentne maszyny, ale też bezpośrednio inspirowali pionierów informatyki. Wielu pierwszych badaczy AI przyznawało, że w młodości czytało opowiadania sci-fi i to one zaszczepiły w nich marzenie o myślącej maszynie.
Tekst przywołuje trzy przykłady:
- Karel Čapek – czeski pisarz, który wprowadził do światowej kultury słowo „robot”. W jego dramacie R.U.R. z 1920 r. sztuczni pracownicy stworzeni przez człowieka ostatecznie buntują się przeciwko swoim twórcom.
- Isaac Asimov – rozwinął literacką wizję inteligentnych robotów podlegających określonym regułom. W 1942 r. sformułował słynne Trzy prawa robotyki, które po raz pierwszy pojawiły się w opowiadaniu Zabawa w berka. Jego twórczość mocno ukształtowała kulturowe postrzeganie AI.
- Stanisław Lem – w Summa technologiae z dużą dokładnością przewidział, co zostanie wynalezione i jak wpłynie to na ludzkość.
Autor podkreśla, że wizje Lema nie były „bajkami o robotach”. Pisarz, używający określenia „mózg elektronowy”, był przekonany, że maszyny będą zdolne do twórczości. W jego czasach dominował pogląd, że przyszła sztuczna inteligencja nie stworzy ani muzyki, ani obrazów, bo ma to być domena wyłącznie ludzka. Lem twierdził inaczej i dziś widać, że miał rację. AI generuje na zawołanie zarówno obrazy, jak i muzykę, a według publicysty „to przecież dopiero początek”.
W czym minister ma rację
Tekst nie jest wyłącznie polemiką. Autor przyznaje, że Gawkowski ma rację w głębszej, kulturowo-antropologicznej warstwie: pragnienie powołania do życia sztucznego bytu nie narodziło się w XX wieku w głowach inżynierów. Ludzkość marzyła o tym od tysiącleci. Świadczą o tym:
- mit o Pygmalionie, rzeźbiarzu, który zakochał się w stworzonym przez siebie posągu, ożywionym następnie przez boginię,
- żydowska legenda o Golemie,
- mity o mechanicznych sługach boga Hefajstosa.
Według autora te opowieści pokazują, że ludzka wyobraźnia zawsze chciała przekraczać biologiczne granice. Nie zmienia to jednak zasadniczej konkluzji: bez nauki, naukowców i XX-wiecznych pisarzy science fiction sztucznej inteligencji by nie było, więc nie można im odbierać należnego miejsca w historii.
Podsumowanie
Książka wicepremiera Gawkowskiego miała objaśniać, jak AI zmienia świat, a wywołała spór o jej korzenie. Krytyk zgadza się, że marzenie o sztucznym bycie jest stare jak ludzkość. Zarzuca jednak autorowi, że pomija rolę Turinga, uczestników konferencji w Dartmouth, polskich logików i pisarzy takich jak Lem, bez których współczesna AI by nie powstała.
Źródła
Podobne publikacje

John Urschel z MIT: matematyczne „mięśnie” wciąż ważne w erze AI
John Urschel z MIT, który rozwiązał z pomocą AI problemy opierające się matematykom od dekad, tłumaczy, dlaczego samodzielna nauka matematyki wciąż ma sens.

MIT: nowa metoda trenowania emulatorów klimatu przy ułamku danych
Naukowcy z MIT opracowali metodę trenowania emulatorów klimatu na syntetycznych scenariuszach. Trening wymaga jednego przebiegu ESM zamiast sześciu–ośmiu.

Barzilay i Collins z Nagrodą Pritzkera za antybiotyki odkryte przez AI
Regina Barzilay i James Collins z MIT otrzymali Nagrodę Pritzkera 2026 za odkrywanie antybiotyków z pomocą AI, w tym halicyny – pierwszego leku tego typu.